RÓŻNICE MIĘDZY MEDIACJĄ, ARBITRAŻEM A PROCESEM

Wśród tzw. Alternative Dispute Resolution (ADR), czyli alternatywnych sposobów rozwiązywania sporów, wyróżnia się m.in. arbitraż i mediację. Obie te formy stanowią alternatywę wobec postępowania sądowego, lecz nie są ze sobą tożsame. Bywa jednak, że w języku potocznym są mylone. W tym artykule wyjaśniam, na czym polegają zasadnicze różnice między mediacją, arbitrażem a procesem sądowym oraz kiedy warto sięgnąć po każde z tych rozwiązań.

CZYM JEST MEDIACJA?

Różnice między mediacją arbitrażem a postępowaniem sądowym są istotne. O mediacji pisałem już wielokrotnie. W tych tekstach odwołuję się m.in. do własnych doświadczeń, które zbieram jako mediator oraz pełnomocnik stron w postępowaniach sądowych i mediacyjnych. Rozwiązywaniem sporów i negocjacjami zajmuję się od kilkunastu lat. Nie mam jeszcze doświadczenia w postępowaniach arbitrażowych, więc to, co o nich piszę, opieram na teorii. Nie zmienia to faktu, że jestem do nich przychylnie nastawiony. Zostawiam Wam tu linki do kilku moich przykładowych tekstów:

ROLA ADWOKATA W MEDIACJACH RODZINNYCH

DLACZEGO WARTO ZACZĄĆ OD MEDIACJI?

MEDIACJE MIĘDZY WSPÓLNIKAMI I ICH ZALETY

Tutaj więc nie będę tego wszystkiego powtarzał. Napiszę tylko, że mediacja jest sposobem rozwiązania sporów, który jest całkowicie dobrowolny, odformalizowany, poufny, odpłatny, a jego celem nie jest rozstrzygnięcie sporu, a właśnie jego rozwiązanie. Co więcej, podstawą tego rozwiązania jest porozumienie wypracowane przez strony, które nie może być z prawem sprzeczne, ale jego podstawą wcale nie muszą być normy prawne. Mediacja nie polega na wymianie argumentów w celu przekonania kogokolwiek, ale na przedstawianiu swojego punktu widzenia, otwierania się na punkt widzenia drugiej strony i wspólnym szukaniu rozwiązania. Więcej o mediacji możecie przeczytać również tutaj:

Centrum Mediacji przy KIG

https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/miedzynarodowe-i-polskie-standardy-dotyczace-mediacji

Czym jest arbitraż?

Arbitraż łączy w sobie pewne cechy postępowania sądowego i mediacji. Jest czymś „po środku”. Oczywiście, ma własne, charakterystyczne cechy. Postępowanie arbitrażowe jest również odpłatne – to jasne. Jest znacznie bardziej sformalizowane niż mediacja, ale mniej sformalizowane niż proces sądowy.

W arbitrażu dochodzi jednak do rozstrzygnięcia sporu, a więc przyznaniu racji jednej ze stron. Dokonuje tego tzw arbiter, czyli osoba pełniąca funkcję podobną do sędziego. Jest on jednak wyznaczany lub wybierany przez strony (czasem każda z nich powołuje po jednym, a ci dwaj wybierają trzeciego arbitra). Jednakże rozstrzygnięcia arbitrażowego zapadają w znaczne mierze w oparciu o „miękkie normy”, jakimi są zwyczaje, dobre obyczaje, zasady słuszności. Te reguły postępowania występują również w procesie sądowym, ale znacznie ustępują tzw. normom twardym, wynikającym z normatywnych aktów prawnych.

Postępowanie arbitrażowe jest co do zasady jednak znacznie szybsze i mniej sformalizowane od procesu sądowego, ale znacznie bardziej sformalizowane od mediacji. Jakby nie było, jest formą procesu nastawionego na polemikę między stronami i rozstrzygniecie sporu zamiast poszukiwania rozwiązania.

Arbitraż jest zawsze dobrowolny, ale prowadzi się go na podstawie tzw. zapisu na sąd polubowny – który najczęściej występuje w umowie między stronami. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby strony, które wcześniej zapisu na sąd polubowny nie uczyniły, wspólnie poddały swój spór pod jego rozstrzygnięcie już potem.

Więcej o arbitrażu przeczytacie tutaj:

Sąd arbitrażowy (sąd polubowny) – czym jest i jak działa?

Czym jest arbitraż

Różnice między mediacją arbitrażem a postępowaniem sądowym

Poniżej przedstawiam Wam tabelę z porównaniem postępowania sądowego, arbitrażowego i mediacji. Zobaczcie sami, jakie są między nimi różnice.

Kryterium	Postępowanie sądowe	Arbitraż	Mediacja
Charakter	Publiczne postępowanie oparte na przepisach prawa procesowego.	Prywatne postępowanie prowadzone przez wybranego arbitra lub sąd polubowny.	Dobrowolny, nieformalny proces oparty na dialogu stron przy udziale mediatora.
Dobrowolność	Uczestnictwo wynika z wszczęcia postępowania (pozew). Nie jest dobrowolne w sensie wyboru trybu.	Zazwyczaj dobrowolny — na podstawie zapisu na sąd polubowny lub umowy stron.	Całkowicie dobrowolna — strony mogą rozpocząć i zakończyć mediację w dowolnym momencie.
Decyzyjność	Orzeczenie wydaje sąd (sędzia), decyzja jest jednostronna i wiążąca.	Orzeczenie wydaje arbiter (wyrok arbitrażowy), zwykle wiążące dla stron.	Decyzję wypracowują same strony — mediator nie narzuca rozstrzygnięcia.
Formalizm	Wysoki — ścisłe procedury, terminy i zasady dowodowe.	Umiarkowany — mniej formalny niż postępowanie sądowe, ale z zachowaniem określonych reguł.	Niski — elastyczne zasady procesowe, dostosowane do potrzeb stron.
Czas trwania	Zazwyczaj długi — miesiące lub lata, zależnie od skomplikowania sprawy i obciążenia sądów.	Zazwyczaj krótszy niż postępowanie sądowe, choć zależy od sprawy i terminarza arbitrów.	Najkrótszy — często kończy się w ciągu kilku spotkań lub kilkunastu tygodni.
Koszty	Wysokie — opłaty sądowe, koszty pełnomocników, biegłych i innych ekspertów.	Wysokie lub umiarkowane — wynagrodzenie arbitra, koszty administracyjne sądu polubownego, pełnomocnicy.	Niskie w porównaniu z procesem i arbitrażem — honorarium mediatora i ewentualne koszty organizacyjne.
Poufność	Postępowanie jawne (z wyjątkiem spraw, które przepisy wyłączają z jawności).	Poufne — zwykle procedury i orzeczenia są objęte klauzulą poufności.	Poufne — mediator i strony zobowiązują się do zachowania poufności przebiegu mediacji.
Relacje między stronami	Często ulegają pogorszeniu z powodu adversarialnego charakteru postępowania.	Może być zachowana przyzwoita współpraca; jednak arbitraż ma charakter rozstrzygający i bywa konkurencyjny.	Sprzyja odbudowie relacji i poprawie komunikacji między stronami.
Elastyczność rozwiązań	Ograniczona — sąd stosuje przepisy prawa i wydaje orzeczenia zgodne z obowiązującymi normami.	Większa — strony i arbiter mogą kształtować rozwiązania bardziej elastycznie (np. uwzględniając zasady słuszności).	Bardzo duża — rozwiązania tworzone są według potrzeb stron (np. rozłożenie spłaty, warunki współpracy).
Kontrola orzeczenia / ugody	Możliwa apelacja i skarga kasacyjna (w zależności od rodzaju sprawy i instancji).	Ograniczona kontrola sądowa — skarga o uchylenie wyroku arbitrażowego jest możliwa w wąskim zakresie.	Brak standardowego środka zaskarżenia — strony same decydują o przyjęciu ugody; ugoda zatwierdzona przez sąd staje się wykonalna.
Wykonalność rozstrzygnięcia	Wyrok sądu powszechnego ma moc egzekucyjną i jest bezpośrednio wykonalny.	Wyrok arbitrażowy ma moc wykonalną — zwykle po nadaniu mu klauzuli wykonalności przez sąd (procedura uznania/egzekucji w zależności od jurysdykcji).	Ugoda zawarta w mediacji jest wykonalna po jej zatwierdzeniu przez sąd lub po sporządzeniu jej w formie mającej moc tytułu egzekucyjnego (np. ugoda sądowa, akt notarialny z klauzulą wykonalności).

Co z tego wynika?

Mediacja może być nie tylko alternatywą dla procesu sądowego, lecz także jego uzupełnieniem — sądy coraz częściej kierują strony do mediacji już w trakcie procesu. Arbitraż zaś jest szczególnie przydatny w sporach gospodarczych, zwłaszcza międzynarodowych, gdy liczy się poufność i specjalistyczna wiedza arbitrów.

Można więc zadać pytanie, co jest najlepsze? Nie ma jednej odpowiedzi. Mediacja jest nakierowana na zachowanie bądź poprawę relacji i wspólne projektowanie rozwiązania problemu. W sądzie nie skupiamy się na jego rozwiązaniu, ale na walce z drugą stroną i prześciganiu się w tym, kto przekona sędziego do własnych racji. Tak więc, arbitraż jest rozwiązaniem pośrednim, ale moim zdaniem znacznie bliżej mu jednak do postępowania sądowego.

Szukacie źródeł do porównania mediacji, arbitrażu i postępowania sądowego?

Jeśli tak, możecie skorzystać ze źródeł, które dla Was przygotowałem. To zestaw najbardziej wiarygodnych źródeł, które warto poznać:

1. „Mediation vs. Arbitration vs. Litigation: What’s the Difference?” – FindLaw (USA)
   → https://www.findlaw.com/adr/mediation/mediation-vs-arbitration-vs-litigation-whats-the-difference.htmlFindLaw
   
2. „Arbitration vs. Mediation – Explaining the Differences” – Office of Justice Programs / National Criminal Justice Reference Service (NCJRS)
   → https://www.ojp.gov/ncjrs/virtual-library/abstracts/arbitration-vs-mediation-explaining-differences Office of Justice Programs
   
3. „Litigation Dispute Resolution Comparative Guide – United States” – Mondaq
   → https://www.mondaq.com/unitedstates/litigation-mediation-arbitration/1076524/litigation-dispute-resolution-comparative-guide Mondaq
   
4. „Secondary Sources ­– Alternative Dispute Resolution (ADR)” – Arizona State University College of Law (ASU LibGuides)
   → https://libguides.law.asu.edu/ADR libguides.law.asu.edu
   
5. „Difference Between Arbitration, Mediation, and Litigation” – BrewerLong
   → https://brewerlong.com/information/difference-between-arbitration-mediation-and-litigation/

Różnice między mediacją arbitrażem a postępowaniem sądowym – artykuły naukowe

Oto trzy artykuły naukowe głównie z USA, które dotyczą porównania mediacji, arbitrażu i postępowania sądowego. Część może być dostępna w pełnym tekście (PDF) lub za pośrednictwem bibliotek:

1. Evolving Perceptions and Use of Mediation, Arbitration, and Conflict Management: Survey and Commentary – T. J. Stipanowich. „Evolving Perceptions and Use of Mediation, Arbitration, and Conflict Management Practice and Research”. 2017. PDF dostępny. Journals Harvard Law
   • Omówienie ewolucji mediacji i arbitrażu w USA.
   • Review historyczny oraz analiza trendów w ADR.
   • Link: [PDF] https://journals.law.harvard.edu/hnlr/wp-content/uploads/sites/91/19HarvNegotLRev1-Stipanowich-Lamare.pdf Journals Harvard Law
2. Comparing Federal Government Litigation and ADR Outcomes – Autorzy: (nie podano w streszczeniu) „Dispute Resolution and the Vanishing Trial: Comparing Federal Government Litigation and ADR Outcomes”. 2009. PDF dostępny. sidley.com
   • Analiza przypadków w USA: porównanie procesu sądowego i ADR w sprawach, w których uczestniczyła amerykańska administracja.
   • Przydatny w kontekście: praktyczne konsekwencje wyboru ADR a proces sądowy.
   • Link: [PDF] https://www.sidley.com/~/media/files/publications/2009/01/dispute-resolution-and-the-vanishing-trial-compa__/files/view-article/fileattachment/govlitadroutcomes.pdf sidley.com
3. Med‑Arb and the Legalization of ADR – Brian A. Pappas. „Med-Arb and the Legalization of ADR”. Spring 2015 (USA). PDF dostępny. Journals Harvard Law
   • Analiza hybrydowego procesu mediacji/arbitrażu („med-arb”) w kontekście USA.
   • Link: [PDF] https://journals.law.harvard.edu/hnlr/wp-content/uploads/sites/91/HNR104_crop.pdf Journals Harvard Law

Jeśli potrzebujecie pomocy w rozwiązaniu sporu, skontaktujcie się z nami. Jesteśmy od tego, żeby Wam pomóc.

📩 kancelaria@jakubieciwspolnicy.pl

📞 536 270 935

Zapraszamy do współpracy!